Kilikya Tarihi

Antik Refahtan Modern Boyun Eğmeye

Binlerce yıldır, Güney Anadolu’da yer alan Kilikya’nın verimli toprakları, imparatorlukların yükselişine ve düşüşüne, kültürlerin iniş çıkışlarına ve küresel güç dengelerindeki dramatik değişimlere tanıklık etmiştir. Antik dünyadaki stratejik öneminden, Ermeni ortaçağ krallığındaki kilit rolüne ve Osmanlı durgunluk dönemlerinden modern dönüşüme kadar Kilikya’nın öyküsü, direnç, uyum ve nihayetinde eşsiz kimliğini koruma mücadelesinin öyküsüdür.

Antik Kilikya: Stratejik Geçit ve Ticaret Merkezi

Kilikya’nın belgelenmiş tarihi, MÖ ikinci binyılın sonlarına, Kizzuwatna olarak bilindiği döneme kadar uzanır. Toros Dağları ile Akdeniz arasında stratejik bir konumda bulunan bu krallık, Orta Anadolu ile Suriye arasında hayati bir bağlantı, önemli bir ticaret koridoru ve Hitit ile Mitanni imparatorlukları arasında bir tampon bölge görevi görmüştür. Kizzuwatna’nın merkezi Kummanni’deydi, Tarsa (daha sonra Tarsus) ise bir diğer önemli yerleşim yeriydi. Hititler, özellikle Kral Suppiluliuma I (yaklaşık MÖ 1344-1322), Kilikya’nın askeri değerini, özellikle de ünlü süvari birliklerini ve savaş arabalarını fark ederek, Kilikya’nın ticaretine ve altyapısına büyük yatırımlar yapmışlardır. Kilikya kuvvetleri, MÖ 1274 civarında Kadeş Muharebesi’nde rol oynamıştır.

MÖ 1200 civarında Deniz Halklarının gelişi Kilikya’nın refahını sekteye uğratarak Hitit İmparatorluğu’nun çöküşüne katkıda bulundu. Hititlerin düşüşünden sonra Kilikya siyasi istikrarsızlık yaşadı ve sonunda korsanlığın merkezi haline geldi. MÖ ikinci yüzyıldan itibaren Kilikyalı korsanlar Akdeniz’e hakim olarak Roma’nın tahıl tedarikini aksattı ve Roma’nın kendi gıda güvenliğini tehdit etti. MÖ birinci yüzyıla gelindiğinde, korsan operasyonlarının ölçeği o kadar büyüdü ki, Roma’nın tahıl tedarikini aksattı, Roma’nın kendi gıda güvenliğini tehdit etti ve kesin askeri müdahale için siyasi baskı yarattı. Romalı general Büyük Pompey, MÖ 66’da korsan tehdidini ortadan kaldırarak onları iç bölgelere yerleştirdi ve göreceli bir barış dönemi sağladı.

Roma Kilikyası ve Hristiyanlığın Ortaya Çıkışı

Pompey’in seferlerinin ardından Kilikya, Roma eyalet sistemine entegre edildi ve Kilikya Campestris (düz ova bölgesi) ve Kilikya Aspera (engebeli, dağlık bölge) olarak ikiye ayrıldı. Tarsus, ticaret, öğrenim ve dini gelişme merkezi olarak gelişti. Roma’nın yollar, köprüler ve limanlar da dahil olmak üzere altyapıya yaptığı yatırımlar, bölgenin ekonomik önemini daha da artırdı. Kıyı ovasını Anadolu platosuna bağlayan dağ geçidi olan Kilikya Kapıları, hayati bir ticaret yolu haline geldi. Kilikya’da tahıllar, baklagiller, zeytin, şarap ve çadır yapımında kullanılan kaba keçi kılından yapılmış bir kumaş olan silisyum üretiliyordu.

Kilikya, erken Hristiyanlık tarihinde muazzam bir öneme sahiptir. Havari Pavlus, MS 5 civarında Tarsus’ta doğmuştur. Tarsus’un entelektüel açıdan canlı atmosferinde yetişmesi, teolojik düşüncesini şekillendirmiştir. Elçilerin İşleri kitabı Kilikya’ya birçok kez atıfta bulunarak, MS 1. yüzyılda Hristiyanlığın bölgede hızla yayılmasını göstermektedir. Pavlus’un kendisi de misyonerlik yolculuklarında Kilikya’yı birçok kez ziyaret etmiş, kiliseleri onaylamış ve yeni inanan toplulukları kurmuştur. Üçüncü ve dördüncü yüzyıllarda Kilikya, Hristiyan teolojik düşünce ve uygulamasının önemli bir merkezi haline gelmiştir.

Orta Çağ Dönemi: Ermeni Krallığı ve Haçlı İttifakları

11. yüzyılda Selçuklu Türklerinin Ermeni dağlarına yaptığı istilalar, Kilikya’da bir Ermeni siyasi varlığının ortaya çıkmasına yol açtı. 965 yılında Bizans’ın bölgeyi Abbasi Halifeliği’nden geri almasının ardından İmparator İznikforus, Suriye ve Ermenistan’dan gelen Hristiyanları Kilikya’ya yerleşmeye teşvik etti. Bizans İmparatoru IV. Romanus Diogenes’in 1071’de Manzikert’te yenilgiye uğraması ve ardından Selçukluların Ermenistan’ı ele geçirmesi, Kilikya ve Kapadokya’ya doğru batıya doğru büyük bir Ermeni göçü için koşullar yarattı. 1078 ile 1085 yılları arasında, Filaretus adında bir Ermeni soylusu, Malatya’dan Antakya’ya ve Kilikya’dan Edessa’ya uzanan bir prenslik kurdu.

Bu kaostan, yaklaşık 1080 yılında Kilikya Toros Dağları’nda Ruben adında bir soylu tarafından kurulan ve zamanla tutarlı bir krallığa dönüşecek bir prenslik oluşturan Rubenid hanedanı ortaya çıktı. Rubenid prensliği, dikkatli diplomasi ve askeri eylemlerle Kilikya’nın Ermeni kontrolünü pekiştiren I. Konstantin (1095-1102) ve halefleri I. Thoros ve I. Levon döneminde hızla gelişti. Haçlılar, Ermeni askeri ve mimari tekniklerini benimseyerek Batı ve Ermeni askeri kültürünün bir sentezini yarattılar.

1198’de Leo II, Kutsal Roma İmparatoru tarafından taç giydirildi ve Batı Avrupa güçleri tarafından meşru bir hükümdar olarak tanınarak Ermeni prensliğini resmen bir krallığa dönüştürdü. Leo II’nin kızı Isabella’nın 1226’da Hethum I ile evlenmesiyle Rubenidlerin yerini alan Hethumid hanedanlığı yönetimi altında, Orta Çağ Hristiyanlığının en gelişmiş siyasi oluşumlarından biri temsil edildi. Krallık, Doğu-Batı ticaret ağlarında önemli düğüm noktaları olarak hizmet veren Ayas, Mopsuestia ve Korikos’taki önemli Akdeniz limanlarını kontrol ediyordu. Kral Hethum I, Kilikya için Moğol koruması sağlamak amacıyla 1247’de Moğol başkenti Karakorum’a giderek Möngke Han ile bir ittifak müzakeresi yaptı. Venedik arşivleri, yalnızca 1301 yılında Venedik kadırgalarıyla Ayas liman kentine getirilen malların değerinin yaklaşık 90.000 duka olduğunu belgeliyor.

Mısır Memlük Sultanlığı, Kilikya Ermenistanı’nı bölgesel egemenliğe bir engel olarak görüyordu. 1375’te Memlükler, Sis’in başkentini ele geçirdi ve Ermenistan’ın son kralı V. Leo’yu esir aldı; böylece yaklaşık üç yüzyıllık bağımsız krallığın ardından Kilikya’daki Ermeni kraliyet egemenliğine fiilen son verildi. Yaklaşık 30.000 zengin Ermeni Kilikya’dan Kıbrıs’a göç ederken, tüccar aileleri batıya kaçarak Fransa, İtalya, Hollanda, Polonya ve İspanya’da diaspora toplulukları kurdu veya güçlendirdi. Ermeni Apostolik Kilisesi’nin Kutsal Makamı, Sis’ten çeşitli yerlere taşındıktan sonra nihayet 1930’da Lübnan’ın Antelias kentine yerleşti.

Osmanlı Yönetimi ve Bölgesel Durgunluk: Dört Yüzyıllık Gerileme

Memlük döneminin ardından Kilikya, 1516 yılında Osmanlı kontrolüne girdi. Osmanlıların Kilikya’yı ilhak etmesi hemen dramatik bir değişiklik getirmedi; bölge, daha geniş imparatorluk sistemi içinde tarımsal ve ticari bir bölge olarak işlev görmeye devam etti. Millet sistemi olarak bilinen Osmanlı idari sistemi, Kilikya’nın Ermeni nüfusu da dahil olmak üzere dini azınlıkların, daha geniş Osmanlı siyasi yapısı içinde bir dereceye kadar kültürel ve dini özerkliklerini koruyabildikleri çerçeveyi sağladı.

16. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar Kilikya, Osmanlı İmparatorluğu içinde kademeli bir ekonomik ve siyasi marjinalleşme yaşadı. Avrupa’nın ticari genişlemesiyle geleneksel ticaret yollarının bozulması, Kilikya limanlarının ticari önemini azalttı. Ekonomi tarihçileri, Osmanlı’nın liberal ticaret politikalarının imparatorluk genelinde sanayisizleşmeye nasıl katkıda bulunduğunu belgelediler. Avrupa güçlerine verilen kapitülasyonlar, Osmanlı ithalat ve ihracat vergilerini düşürerek, Avrupa’dan gelen mamul malların Osmanlı pazarlarını doldurmasına ve yerel üreticilerin rekabet gücünü azaltmasına olanak sağladı. Güçlü taşra büyükbaşlarının ve yerel güçlü adamların yükselişi, Osmanlı’nın merkezi kontrolünü zayıflattı.

Pamuk Patlaması ve On Dokuzuncu Yüzyıl Dönüşümü

1861-1865 Amerikan İç Savaşı, Avrupa genelinde benzeri görülmemiş bir ham pamuk kaynağı talebi yaratarak Kilikya’nın tarihsel seyrini değiştirdi. Osmanlı yetkilileri ve Avrupalı tüccarlar, Kilikya’nın pamuk yetiştiriciliği için ideal çevresel koşullara sahip olduğunu fark ettiler. Osmanlı hükümeti, 1862 ve sonraki yıllarda pamuk yetiştiriciliğini teşvik eden kararnameler yayınladı. 1862 yılına gelindiğinde, Kilikya’daki pamuk ekim alanları önemli ölçüde genişlemiş ve o yıl yaklaşık 42.000 balya üretim gerçekleştirilmişti. 19. yüzyılın sonlarına doğru Kilikya, Osmanlı İmparatorluğu’nun başlıca pamuk üretim bölgesi haline gelmiş ve yıllık yaklaşık 100.000-120.000 balya hasat elde etmiştir.

Adana şehri, pamuk ticaretinin önemli bir ticari ve idari merkezi olarak büyük bir büyüme yaşadı. Avrupalı tüccar evleri Adana ve diğer Kilikya şehirlerinde şubeler kurdu. Osmanlı devleti, yollar, köprüler, liman tesisleri inşası ve nihayetinde 1918’de Bağdat Demiryolu’nun Kilikya’ya uzatılması da dahil olmak üzere büyük altyapı geliştirme projeleri üstlendi. Mersin liman kenti, doğal bir liman ve küçük bir yerleşim yerinden, Kilikya’nın dönüşümünün “mekânsal ifadesi” olarak adlandırılan bir yapıya dönüştü.

Alman Deutsche Bank, 1902’den itibaren Kilikya pamuk üretiminde Alman katılımının fizibilitesini değerlendirmek üzere keşif gezileri düzenledi. Bu analizlere dayanarak, Alman çıkarları, Kilikya pamuk üretiminde Alman kontrolünü kurmakla görevli Deutsche Levante-Baumwoll-Gesellschaft (DLBG) şirketini kurdu ve bu şirket 1904 sonbaharında Kilikya’ya geldi. İngilizler de benzer şekilde Kilikya pamuğuna önemli yatırımlar yaparak ihracat operasyonları ve ticari ağlar kurdu.

Yıkım ve Boyun Eğdirme: 20. Yüzyıl ve Sonrası

20. yüzyılın başları Kilikya’ya büyük acılar getirdi. 1909 Adana Katliamı’nda Ermeni nüfusuna karşı yaygın şiddet yaşandı. 1915 Ermeni Soykırımı sırasında Kilikya, Ermeni topluluğunun büyük ölçüde yok edildiği ve sürgün edildiği önemli bir bölge haline geldi. Birinci Dünya Savaşı’ndan sonra Fransızlar Kilikya’yı işgal etti, ancak yönetimleri kısa sürdü. Türk Kurtuluş Savaşı, bölgenin Türkiye Cumhuriyeti’ne dahil edilmesiyle sonuçlandı.

Türkiye Cumhuriyeti’nin kurulmasının ardından, günümüzde Çukurova olarak bilinen Kilikya, bölgesel öneminde bir düşüş yaşadı. Ankara’daki merkezi karar alma süreçleri, bölgeyi marjinalleştirerek bir “taşra” (bağımlı) vilayete indirgedi. Bugün Çukurova önemli bir tarım ve sanayi bölgesi olmaya devam etse de, bir zamanlar sahip olduğu siyasi ve kültürel özerkliğinden yoksundur.

Çözüm

Kilikya’nın tarihi, onun kalıcı ruhunun ve stratejik öneminin bir kanıtıdır. Antik krallıklardan ortaçağ ihtişamına, durgunluk ve yıkım dönemlerinden geçerek, Kilikya Akdeniz dünyasının şekillenmesinde önemli bir rol oynamıştır. Geçmişini anlamak, bugünü takdir etmek ve geleceğini tasavvur etmek için çok önemlidir. Kilikya’nın yolculuğunu düşünürken, tarihin derslerini hatırlayalım ve bölgesel kimliklerin kutlandığı ve güçlendirildiği bir gelecek için çabalayalım.

Harekete Geçme Çağrısı: Kilikya’nın tarihini daha derinlemesine inceleyin! Bu blog yazısında belirtilen kaynakları keşfedin ve görüşlerinizi başkalarıyla paylaşın. Kilikya’nın öyküsünü canlı tutalım.

Kilikya Birliği

Kilikya Tarihi

Antik Refahtan Modern Boyun Eğmeye

Antik Kilikya: Stratejik Geçit ve Ticaret Merkezi

Roma Kilikyası ve Hristiyanlığın Ortaya Çıkışı

Orta Çağ Dönemi: Ermeni Krallığı ve Haçlı İttifakları

Osmanlı Yönetimi ve Bölgesel Durgunluk: Dört Yüzyıllık Gerileme

Pamuk Patlaması ve On Dokuzuncu Yüzyıl Dönüşümü

Yıkım ve Boyun Eğdirme: 20. Yüzyıl ve Sonrası

Çözüm

Kaynaklar ve Referanslar

Kilikya kimliği yeniden canlanıyor!

Antik Refahtan Modern Boyun Eğmeye

Antik Kilikya: Stratejik Geçit ve Ticaret Merkezi

Roma Kilikyası ve Hristiyanlığın Ortaya Çıkışı

Orta Çağ Dönemi: Ermeni Krallığı ve Haçlı İttifakları

Osmanlı Yönetimi ve Bölgesel Durgunluk: Dört Yüzyıllık Gerileme

Pamuk Patlaması ve On Dokuzuncu Yüzyıl Dönüşümü

Yıkım ve Boyun Eğdirme: 20. Yüzyıl ve Sonrası

Çözüm

Kaynaklar ve Referanslar

Bunu paylaş:

Kilikya kimliği yeniden canlanıyor!